Rozwój ruchowy cechuje doskonalenie i względna harmonijność oraz opanowa­nie takich czynności motorycznych, jak: chód, bieg, wspinanie się i pokonywanie różnych przeszkód, muszą to być jednak wysiłki krótkotrwałe. Nadal aktywność dziecka przejawia się głównie w formie różnego rodzaju zabaw. Rozwija się szerszy zakres wrażeń i spost­rzeżeń. Już 3-letnie dzieci rozróżniają pod­stawowe barwy widma: czerwoną, zielo­ną, niebieską, ale nieco później poprawnie je nazywają. Rozwija się wrażliwość słu­chowa na dźwięki mowy ludzkiej, a także słuchu muzycznego, wysokości tonów, siły i barwy. W tym wieku dzieci interesują się muzyką, lubią jej słuchać i potrafią śpiewać proste piosenki.

W porównaniu z poprzednimi okresami rozwoju dziecko w wieku przedszkolnym wolniej przybiera na wadze — 2—3 kg rocznie, natomiast dość szybko rośnie — 5—7 cm rocznie. Sylwetka jego jest smuk­ła, wraz z wiekiem zmniejsza się podskórna tkanka tłuszczowa. Tabela 5 przedstawia ważniejsze wskaźniki rozwoju fizycznego. Układ mięśniowy i kostny jest jeszcze słaby, mniej wydolny na wysiłki fizyczne, zwłaszcza dłużej trwające, wskutek czego dziecko jest niewytrzymałe na dalekie spa­cery. W tym okresie łatwo może wytworzyć się wadliwa postawa pod wpływem nieró­wnomiernego rozkładu ruchu i spoczynku.

Podokres przedszkolny (3—6 lat)

Cechy charakterystyczne:

• w zakresie rozwoju fizycznego przewa­
ga przyrostu długości ciała nad przyros­
tem wagi,

• w zakresie rozwoju psychoruchowego
doskonalenie umiejętności ruchowych.

Rozumienie słów jest ważne dla oceny rozwoju umysłowego dziecka, rozwija się wcześniej niż sama mowa. Opóźnienie rozwoji- mowy może być wywołane zbyt ubogim kontaktem słownym z dzieckiem (obserwowano takie zjawiska u niemowląt i małych dzieci wy­chowywanych w żłobkach tygodnio­wych). U dzieci, do których mówi się mało, obserwuje się również wolniejszy rozwój mowy.

Poważną przyczyną opóźnienia w rozwoju mowy jest wrodzona głuchota. Dziecko głuche nie nauczy się mówić bez stosowa­nia specjalnych metod. Wczesnym obja­wem głuchoty w okresie niemowlęcym jest brak reakcji na dźwięki. Głuchota może być częściowa lub całkowita. Wczesne leczenie i ćwiczenia mowy pod kontrolą specjalisty mają istotne znaczenie w usprawnianiu takiego dziecka.

Mowa i opóźnienie jej rozwoju

Obserwuje się różnice wieku, w którym zaczyna rozwijać się mowa, przy czym są one znacznie większe niż w innych dzie­dzinach rozwoju. Niemowlęta najwcześ­niej wymawiają wyrazy w sposób zrozu­miały ok. 9 miesiąca życia, a do 1 roku wymawiają ok. 3—5 słów, przeciętnie jednak pierwsze słowa pojawiają się pod koniec 1 roku życia lub później. Większość dzieci potrafi składać kilka wyrazów razem pod koniec 2 roku życia, niemniej u wielu dzieci występuje to znacznie później. Jeśli dziecko rozumie znaczenie słów, a nawet potrafi spełniać proste polecenia, to nie ma podstaw do obawy, że jest opóźnione w rozwoju umysłowym tylko dlatego, że zaczyna późno mówić.